Woordenboek

Angst

gevoel van beklemming, vrees, onveiligheid of onzekerheid; hij stond duizend angsten uit;in angst zitten

Paul Verhaeghe, Psychoanalyticus en psycholoog

Een veilige samenleving vol angst’

De samenleving is ziek, betoogt psychoanalyticus en psycholoog Paul Verhaeghe in zijn nieuwe boek Identiteit.

Het lijkt me ook iets van alle tijden.
„Natuurlijk is eenzaamheid een wezenskenmerk van de mens. We hebben nu eenmaal twee biologisch ingebakken tendensen: de trek naar de groep en de individualistische neiging. Aan beide behoeften moeten we tegemoet kunnen komen. In dictaturen schreeuwt het ego om bevrijding, maar als het heersende discours is dat je moet slagen ten koste van alles en dat falen geheel je eigen verantwoordelijkheid, ja zelfs je eigen schuld is, dan wordt elk ander een concurrent, met angst en eenzaamheid tot gevolg.”

Is het werkelijk zo erg met ons gesteld? We leven in één van de gelukkigste landen ter wereld.
„Nooit had de westerse mens het zo goed, dat is waar. Maar nooit voelde hij zich zo slecht. In de laatste 25 jaar zien we een paar opvallende ontwikkelingen. Depressies bij volwassenen komen in veel mindere mate voort uit jeugd of relatieproblemen, en juist vaker uit ontslag, voortdurende stress op het werk of arbeidsconflicten, kortom dingen die met het werk van doen hebben. Ook opvallend is de toename van angststoornissen. Ga na, we leven in één van de veiligste samenlevingen ter wereld en toch is er veel sociale angst, dus angst voor de ander. Maar het meest onrustbarend is in mijn ogen het hoge medicijngebruik bij kinderen en de vele stoornissen waarmee ze gediagnosticeerd worden. Onze kinderen zijn de kanariepietjes in de kolenmijn. Maar in plaats van naar het mijngas te kijken, stoppen we de kanariepietjes vol met pillen.”

Waarom komen onze kinderen in de problemen?
„Opvoeden is vermoeiend, maar eigenlijk heel simpel. Ouders moeten veiligheid, grenzen en autoriteit bieden. Zodra kinderen goed gehecht zijn, en de grenzen aan hun gedrag geïnternaliseerd hebben, grofweg vanaf hun vijfde, zesde levensjaar, kun je ze voorzichtig gaan loslaten. Momenteel zie je te vaak het omgekeerde gebeuren. Kinderen worden in de eerste levensjaren juist totaal losgelaten. Het wordt als vermoeiend, tijdrovend en ingewikkeld ervaren om grenzen te stellen, mede doordat er over grenzen en autoriteit geen maatschappelijke helderheid meer bestaat. Vervolgens worden kinderen, als ze tussen de tien en twaalf jaar zijn en grenzeloos gedrag gaan vertonen, opeens ingesnoerd, of in het ergste geval met een stoornis gediagnosticeerd.
„Een andere oorzaak is dat kinderen zich voor hun identiteitsvorming vroeger alleen spiegelden aan hun ouders en hun naaste omgeving. Terwijl het aantal prikkels nu veel talrijker is, en de boodschap op het flatscreen voortdurend luidt: je kunt alles hebben, je kunt perfect zijn, nu meteen, en zonder dat je je hoeft in te spannen. Als dat je niet lukt? Pech gehad, eigen schuld. Ik ontmoet zoveel jongeren die heel jong al het gevoel hebben nutteloos, kansloos te zijn. Kinderen op het schoolplein schelden elkaar uit voor loser. In mijn ogen is dat zeer tekenend voor onze tijd.”

Onze huidige maatschappelijke mythologie bestaat volgens Verhaeghe uit economische noties (maakbaarheid, winnen als hoogste doel), gemengd met ideeën afkomstig uit exacte wetenschap en digitalisering, zoals de veronderstelling dat alles meetbaar en te standaardiseren moet zijn. Ziedaar het raamwerk van de vroeg 21ste-eeuwse ‘neoliberale meritocratie’ waarin het individu moet zien te overleven.

de druk om te slagen is groter dan de drijfveer om echt iets te ontdekken. Het verlangen om te scoren is groter dan de innerlijke voldoening van goed onderzoek. Succesvol zijn is belangrijker dan eerlijk zijn.”

Het kapitalisme is gebaseerd op primitieve drijfveren als competitiedrift en het najagen van eigenbelang. Past dat niet gewoon het beste bij ons reptielenbrein?
„Ja, maar het neoliberalisme, de hardere, engere versie van het kapitalisme die sinds dertig jaar de overhand heeft, legt daar eenzijdig de nadruk op, ten koste van de ook aangeboren neiging van altruïsme, zoals die door primatoloog Frans de Waal veelvuldig is aangetoond. Ook latere stadia van evolutie zitten in ons ingebakken. Beeld je eens in wat er met ons gebeurd zou zijn als permanente egoïstische agressie inderdaad onze enige drijfveer zou zijn! Maar door het dominante idee van selfish gene zijn we bezig onszelf naar dit eenzijdige beeld te herscheppen. Ik maak me daar grote zorgen over.”

De roep om normen en waarden komt meestal neer op: leg de ontketende burger aan banden. Terwijl u vooral wijst op allerlei vormen van maatschappelijke disciplinering.
„Een grote verandering is de huidige verplichting om permanent te genieten, om grenzeloos te leven, iets wat ons van jongs af onophoudelijk via reclames en rolmodellen wordt ingeprent. Dit wordt gekoppeld aan de illusie dat perfectie mogelijk is, en dat er op elke vraag meteen een antwoord bestaat. Dit is anders dan het altijd geweest is. Alle grote ethische systemen, de grote religies en ideologieën, hebben een paar overeenkomsten: ik noem de noodzaak tot zelfbeheersing, het idee van een centraal tekort, het leren leven met onvervulde verlangens en uitgestelde behoeftebevrediging. Het ethisch raamwerk waarin we nu opgroeien propageert juist het omgekeerde; voor elk probleem is er een oplossing of een product, en er is overvloed, nooit meer een tekort. Het gevolg is dat er grenzeloosheid ontstaat, daar roept de maatschappij toe op. Maar in plaats van de oorzaken aan te pakken, zoals reclame, gaan we er toe over grenzeloosheid te bestrijden met disciplinering: controle, camera’s, medicijnen. In mijn ogen komt dat neer op symptoombestrijding.”

Maar riekt het niet naar de bevrijdingspsychologie van de jaren zeventig om voor de verklaring van stoornissen zo naar de maatschappij te wijzen?
„Zeker, met dien verstande dat de disciplineringspsychologie van vandaag de dag is doorgeslagen naar de andere kant. En er is nog een verschil. In de jaren zeventig kwam de reactie heel sterk van de patiënten die bezwaar maakten tegen de medicalisering die hun werd voorgeschreven en de etiketten die hun werden opgeplakt. Nu vrágen cliënten vaak om een diagnose en een label. Dat geeft als het ware een legitimatie voor het maatschappelijk falen.”

“Geen enkele emotie berooft de geest zo effectief van zijn vermogen tot handelen en denken als de angst”, noteerde Edmund Burke.

Ruim 250 jaar later zijn de meeste psychologen het hiermee eens. Angst heeft een grote impact op ons gedrag. Veel groter dan positieve emoties.

Bertrand Russel: “Het overwinnen van angst is het begin van de wijsheid.”

Mind Map

Angst als uitgangspunt

Universele angst:
- Waarom zijn we hier?
- Is er leven na de dood?
- Waar doen we het allemaal voor?

Om met deze angst (/chaos/onrust) om te kunnen gaan crieëren we manieren/rituelen om deze onrust van het niet weten om te kunnen gaan. We houden ons vast aan een geloof, een levensovertuiging, of crieëren op een kleinere manier handelingen. Misschien het liefst achter gesloten deuren. Niemand wil dit graag laten zien. Bang om voor gek verklaard te worden. Maar in mijn beleving heeft iedereen dit. Of misschien zijn er er zo van overtuigt dat we 'de waarheid' gevonden hebben dat we het liefst van de daken afschreeuwen. 

Wat is normaal? En als we het allemaal hebben, is het dan nog wel gek?

Schaamte, angst en controle zijn de belangrijke woorden in dit werk.

Kunstenaar 'Deep Dark Fears' die ingestuurde angsten van mensen, illustreert.

De bizarre 'nieuwe' behoefte aan goede uitspraken, lijfspreuken, inspiratie, voor boven de bank, waar ik met veel tegenzin in meega.

Groepsgedrag

Groepsgedrag

Kerk/religie als groep

Vanuit mijn verleden van religie en geloof, de angst die ik daar nu voor heb, om me weer ergens bij aan te sluiten en dan weer met de gevolgen van presteren en verwachtingen te moeten voldoen. Angst voor de regels, voor erbij te willen horen, maar niet jezelf daarin te willen verliezen. Het veilige gevoel mis ik, maar de druk wil ik niet.

Mijn persoonlijke frustratie dat ik een mens ben, een groepsdier. Dat ik er bij wil horen, en me niet eenzaam wil voelen, maar niet met de consequenties moeten hoeven te dealen.

Ook merk ik, dat zodra je ergens voor kiest, een soort levensovertuiging, of levensstijl of wat dan ook, dit een deel (kan) worden van wie je bent en hoe je over jezelf denkt. Bijvoorbeeld iemand die een nieuw dieet volgt dat die daar telkens weer over begint. Of iemand die fitnesst dit steeds op facebook post. Meestal maak je dan makkelijker contact met iemand met dezelfde instelling of overtuiging en zo begin je een groep. Die bijvoorbeeld 3 keer in de week gaat fitnessen met jou en dat je elkaar recepten en shakes toestuurd. Om elkaar te supporten maar ook om er met iemand over te hebben waarin je een soort van jezelf terug vind. Je hoort ergens bij, je bent iemand, je voelt je gesteund en begrepen door die bepaalde groep. Maar wat gebeurt er als jij na een tijdje maar 1 keer in de wil gaan sporten en niet 3 keer?

En wat als jij er anders over denkt en hier open voor uitkomt? Hoor je er dan nog wel bij? Wil je er dan nog wel bij horen?

Kan je je ook eenzaam in een groep voelen? En klopt het veilige gevoel dat je krijgt als je erbij hoort wel echt? Misschien hoor je er alleen maar bij omdat je veel geld hebt, of slim, of een goed social network hebt waar mensen stiekem gebruik van willen maken. Wie maakt de regels? En wie besluit uiteindelijk dat je er niet meer bij hoort? Wanneer ben je jezelf? En wanneer laat je je beïnvloeden door een groep. En moet je je ook niet aanpassen, dus een stuk van jezelf wegcijferen, om tot een goed compleet groepsgevoel te komen. En is deze groepsdruk er niet altijd in elke vorm van groepsvorming? Is de samenleving niet eigenlijk 1 grote groep? Is een groep wel werkelijk een groep waar je 1 word of zit ieder er voor zijn eigen hagje, zijn eigen doel?

En het autonome waar ieder mens tegelijkertijd ook naar opzoek is, is ook van belang.

Dit las ik in een boek: het enige moment dat we helemaal autonoom zijn, waarin we niemand nodig hebben ons veilig of goed te voelen is als we masturberen, drugs gebruiken of een andere verslaving hebben. Dit moment, is alleen van jou. En jij alleen kan jezelf dat gevoel van waardering en gevoel geven. 

Toch hebben we andere nodig, toch hebben we regels nodig. Al dan niet om ons er tegen te kunnen verzetten.

Amygdala

Je hersenen hebben ook een groot onderdeel in de manier hoe je omgaat met angst. 

Amygdala.

Het hersendeel Amygdala reguleert het herkennen, benoemen en invoelen van eigen emoties en gevoelens, evenals het herkennen, benoemen en invoelen van emoties van anderen. Deze twee functies in verbinding reguleren kort gezegd de empatische vermogens ten opzichte van andere mensen.

De amygdala legt verbanden tussen informatie die van verschillende zintuigen afkomstig is en koppelt deze aan emoties. Bij iedere nieuwe situatie bepaalt het individu welke emotionele reactie het meest zinvol is. Daarbij reageert de amygdala bijvoorbeeld ook op de gezichtsuitdrukking van soortgenoten. De reactie van de amygdala op prikkels die angst veroorzaken. kan snel en volledig automatisch (d.w.z.reflexmatig) plaatsvinden.

Met name de rol bij angst-reacties is bekend, maar de amygdala lijkt ook betrokken te zijn bij andere emoties. Het gaat dan om gebieden als angst, agressie, seksueel gedrag en conditionering.

(Simpel : Amygadala defect ---> geen tot weinig affectief of emphatisch vermogen)

De amygdala is betrokken bij angst en agressie. Hij is onderverdeeld in drie delen; de basolaterale nuclei, de corticomediale nuclei en de centrale nucleus. Informatie van alle sensorische systemen komen in de amygdala samen en informatie kan worden geïntegreerd. 
Een laesie van de amygdala veroorzaakt afgevlakte emoties. Elektrische stimulatie lijdt tot onrust en angst.