Paul Verhaeghe, Psychoanalyticus en psycholoog

Een veilige samenleving vol angst’

De samenleving is ziek, betoogt psychoanalyticus en psycholoog Paul Verhaeghe in zijn nieuwe boek Identiteit.

Het lijkt me ook iets van alle tijden.
„Natuurlijk is eenzaamheid een wezenskenmerk van de mens. We hebben nu eenmaal twee biologisch ingebakken tendensen: de trek naar de groep en de individualistische neiging. Aan beide behoeften moeten we tegemoet kunnen komen. In dictaturen schreeuwt het ego om bevrijding, maar als het heersende discours is dat je moet slagen ten koste van alles en dat falen geheel je eigen verantwoordelijkheid, ja zelfs je eigen schuld is, dan wordt elk ander een concurrent, met angst en eenzaamheid tot gevolg.”

Is het werkelijk zo erg met ons gesteld? We leven in één van de gelukkigste landen ter wereld.
„Nooit had de westerse mens het zo goed, dat is waar. Maar nooit voelde hij zich zo slecht. In de laatste 25 jaar zien we een paar opvallende ontwikkelingen. Depressies bij volwassenen komen in veel mindere mate voort uit jeugd of relatieproblemen, en juist vaker uit ontslag, voortdurende stress op het werk of arbeidsconflicten, kortom dingen die met het werk van doen hebben. Ook opvallend is de toename van angststoornissen. Ga na, we leven in één van de veiligste samenlevingen ter wereld en toch is er veel sociale angst, dus angst voor de ander. Maar het meest onrustbarend is in mijn ogen het hoge medicijngebruik bij kinderen en de vele stoornissen waarmee ze gediagnosticeerd worden. Onze kinderen zijn de kanariepietjes in de kolenmijn. Maar in plaats van naar het mijngas te kijken, stoppen we de kanariepietjes vol met pillen.”

Waarom komen onze kinderen in de problemen?
„Opvoeden is vermoeiend, maar eigenlijk heel simpel. Ouders moeten veiligheid, grenzen en autoriteit bieden. Zodra kinderen goed gehecht zijn, en de grenzen aan hun gedrag geïnternaliseerd hebben, grofweg vanaf hun vijfde, zesde levensjaar, kun je ze voorzichtig gaan loslaten. Momenteel zie je te vaak het omgekeerde gebeuren. Kinderen worden in de eerste levensjaren juist totaal losgelaten. Het wordt als vermoeiend, tijdrovend en ingewikkeld ervaren om grenzen te stellen, mede doordat er over grenzen en autoriteit geen maatschappelijke helderheid meer bestaat. Vervolgens worden kinderen, als ze tussen de tien en twaalf jaar zijn en grenzeloos gedrag gaan vertonen, opeens ingesnoerd, of in het ergste geval met een stoornis gediagnosticeerd.
„Een andere oorzaak is dat kinderen zich voor hun identiteitsvorming vroeger alleen spiegelden aan hun ouders en hun naaste omgeving. Terwijl het aantal prikkels nu veel talrijker is, en de boodschap op het flatscreen voortdurend luidt: je kunt alles hebben, je kunt perfect zijn, nu meteen, en zonder dat je je hoeft in te spannen. Als dat je niet lukt? Pech gehad, eigen schuld. Ik ontmoet zoveel jongeren die heel jong al het gevoel hebben nutteloos, kansloos te zijn. Kinderen op het schoolplein schelden elkaar uit voor loser. In mijn ogen is dat zeer tekenend voor onze tijd.”

Onze huidige maatschappelijke mythologie bestaat volgens Verhaeghe uit economische noties (maakbaarheid, winnen als hoogste doel), gemengd met ideeën afkomstig uit exacte wetenschap en digitalisering, zoals de veronderstelling dat alles meetbaar en te standaardiseren moet zijn. Ziedaar het raamwerk van de vroeg 21ste-eeuwse ‘neoliberale meritocratie’ waarin het individu moet zien te overleven.

de druk om te slagen is groter dan de drijfveer om echt iets te ontdekken. Het verlangen om te scoren is groter dan de innerlijke voldoening van goed onderzoek. Succesvol zijn is belangrijker dan eerlijk zijn.”

Het kapitalisme is gebaseerd op primitieve drijfveren als competitiedrift en het najagen van eigenbelang. Past dat niet gewoon het beste bij ons reptielenbrein?
„Ja, maar het neoliberalisme, de hardere, engere versie van het kapitalisme die sinds dertig jaar de overhand heeft, legt daar eenzijdig de nadruk op, ten koste van de ook aangeboren neiging van altruïsme, zoals die door primatoloog Frans de Waal veelvuldig is aangetoond. Ook latere stadia van evolutie zitten in ons ingebakken. Beeld je eens in wat er met ons gebeurd zou zijn als permanente egoïstische agressie inderdaad onze enige drijfveer zou zijn! Maar door het dominante idee van selfish gene zijn we bezig onszelf naar dit eenzijdige beeld te herscheppen. Ik maak me daar grote zorgen over.”

De roep om normen en waarden komt meestal neer op: leg de ontketende burger aan banden. Terwijl u vooral wijst op allerlei vormen van maatschappelijke disciplinering.
„Een grote verandering is de huidige verplichting om permanent te genieten, om grenzeloos te leven, iets wat ons van jongs af onophoudelijk via reclames en rolmodellen wordt ingeprent. Dit wordt gekoppeld aan de illusie dat perfectie mogelijk is, en dat er op elke vraag meteen een antwoord bestaat. Dit is anders dan het altijd geweest is. Alle grote ethische systemen, de grote religies en ideologieën, hebben een paar overeenkomsten: ik noem de noodzaak tot zelfbeheersing, het idee van een centraal tekort, het leren leven met onvervulde verlangens en uitgestelde behoeftebevrediging. Het ethisch raamwerk waarin we nu opgroeien propageert juist het omgekeerde; voor elk probleem is er een oplossing of een product, en er is overvloed, nooit meer een tekort. Het gevolg is dat er grenzeloosheid ontstaat, daar roept de maatschappij toe op. Maar in plaats van de oorzaken aan te pakken, zoals reclame, gaan we er toe over grenzeloosheid te bestrijden met disciplinering: controle, camera’s, medicijnen. In mijn ogen komt dat neer op symptoombestrijding.”

Maar riekt het niet naar de bevrijdingspsychologie van de jaren zeventig om voor de verklaring van stoornissen zo naar de maatschappij te wijzen?
„Zeker, met dien verstande dat de disciplineringspsychologie van vandaag de dag is doorgeslagen naar de andere kant. En er is nog een verschil. In de jaren zeventig kwam de reactie heel sterk van de patiënten die bezwaar maakten tegen de medicalisering die hun werd voorgeschreven en de etiketten die hun werden opgeplakt. Nu vrágen cliënten vaak om een diagnose en een label. Dat geeft als het ware een legitimatie voor het maatschappelijk falen.”

“Geen enkele emotie berooft de geest zo effectief van zijn vermogen tot handelen en denken als de angst”, noteerde Edmund Burke.

Ruim 250 jaar later zijn de meeste psychologen het hiermee eens. Angst heeft een grote impact op ons gedrag. Veel groter dan positieve emoties.

Bertrand Russel: “Het overwinnen van angst is het begin van de wijsheid.”